Spis treści
- adw. TOMASZ SOWA, LL.M.
- +48 22 243 34 75
- kancelaria@sowaip.pl
Mediacja zyskuje coraz większą popularność jako alternatywna metoda rozwiązywania sporów – zarówno w relacjach między przedsiębiorcami, jak i osobami fizycznymi. Przedłużające się i kosztowne procesy sądowe zniechęcają do rozstrzygania sporów przez sądy powszechne. Kluczowym elementem postepowania mediacyjnego jest zawarcie ugody przed mediatorem. Chociaż kwestie proceduralne zawarcia ugody są dość szeroko opisywane, to niestety mniej uwagi poświęca jej skutkom podatkowym. Tymczasem zawarcie ugody – także zawartej przed mediatorem – może mieć istotne i bardzo różne konsekwencje na gruncie podatkowym. W niniejszym artykule przybliżymy najważniejsze aspekty podatkowe ugód mediacyjnych, ze szczególnym uwzględnieniem interpretacji organów skarbowych oraz orzeczeń sądów.
Czym jest ugoda zawarta przed mediatorem?
Zgodnie z art. 917 Kodeksu cywilnego, przez ugodę należy rozumieć sytuację, gdy strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w celu zakończenia istniejącego sporu lub zapobieżenia jego powstaniu. Ugoda mediacyjna to natomiast ugoda , która zawierana jest w ramach postępowania mediacyjnego prowadzonego przez mediatora (osobę trzecią), albo na skutek skierowania przez sąd stron do mediacji lub na skutek umowy zawartej pomiędzy stronami co do próby znalezienia porozumienia właśnie poprzez mediację.
Innymi słowy, skierowanie sprawy do mediacji może wynikać tak z inicjatywy sądu, jak z inicjatywy samych stron i to jeszcze zanim sprawa w ogóle znajdzie się w sądzie. Jednakże sama ugoda zawarta przed mediatorem nie ma jeszcze mocy ugody sądowej – aby wywoływała skutki prawne równoznaczne z orzeczeniem sądu, musi zostać zatwierdzona przez sąd (art. 18314 i 18315 Kodeksu postępowania cywilnego).
Co ważne, zatwierdzenie nie następuje z urzędu czy nawet w wyniku złożenia protokołu przed mediatora do sądu – to jedna ze stron musi złożyć odpowiedni wniosek. Dopiero po zatwierdzeniu ugody przez właściwy sąd może ona uzyskać moc prawną ugody sądowej, a zatem wywołującej takie same skutki prawne jak ugoda zawarta przez strony przed sądem.
Skutki ugody na płaszczyźnie podatku dochodowego
W przypadku podatku dochodowego – zarówno od osób fizycznych (PIT), jak i osób prawnych (CIT) – skutki zawarcia ugody zależą każdorazowo od jej charakteru, skutków ekonomicznych dla stron, ale również od formy ugody. Kluczowe znaczenie będzie mieć bowiem fakt czy ugoda zawarta przed mediatorem została zatwierdzona przez sąd. Zawarcie ugody może prowadzić do powstania przychodu po jednej ze stron, szczególnie gdy wiąże się z umorzeniem należności lub wypłatą świadczenia pieniężnego. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o PIT opodatkowaniu podlegają wszelkie dochody, poza wyjątkami wskazanymi w ustawie.
Przykład: Dłużnik zawiera ugodę, na mocy której wierzyciel zrzeka się roszczenia o zapłatę 50 000 zł. Z perspektywy dłużnika oznacza to realną korzyść majątkową, która może być uznana za przychód podlegający opodatkowaniu.
Zwolnienie z podatku – tylko dla ugód sądowych
Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 3b ustawy o PIT, wolne od podatku są odszkodowania lub zadośćuczynienia otrzymane na podstawie wyroku lub ugody sądowej, z wyłączeniem świadczeń związanych z działalnością gospodarczą lub rekompensat dotyczących utraconych korzyści. Z tego względu kluczowe jest, aby ugoda zawarta przed mediatorem została zatwierdzona przez sąd – dopiero wtedy uzyskuje moc ugody sądowej, pozwalając na ewentualne zastosowanie zwolnienia podatkowego.
Samo zawarcie ugody przed mediatorem nie jest wystarczające dla skorzystania ze zwolnienia, o którym mowa w przywołanym przepisie. Prawo pod tym względem jest na tyle surowe, że zwolnieniem nie zostały objęte nawet ugody sporządzone przed notariuszem. Jak podkreśla Iwona Kaczorowska w „Przeglądzie orzecznictwa sądów administracyjnych” (PP 2018/2, s. 53–55), tylko ugody zawarte przed sądem (lub zatwierdzone przez sąd) dają prawo do zwolnienia podatkowego. W wyroku NSA z 9 czerwca 2017 r. (II FSK 1302/15) wskazano, że: „Zwolnienie, o którym mowa w art. 21 ust. 1 pkt 3b u.p.d.o.f., nie dotyczy odszkodowania i zadośćuczynienia otrzymanego na mocy ugody zawartej w formie aktu notarialnego“.
Podobnie wypowiedział się dr Adam Bojarski w: “Podatek dochodowy od osób fizycznych jako czynnik zniechęcający do mediacji” (Przegląd Prawa 2022/10, s. 34–37), wskazując, że: “Konieczność zapłaty podatku dochodowego od osób fizycznych w przypadku, gdy została zawarta ugoda pozasądowa i nastąpiła wypłata odszkodowania, jest czynnikiem, który może zniechęcić skutecznie do mediacji“.
Zwolnienie podatkowe ugody – stanowisko Dyrektora Krajowej Administracji Skarbowej
Powyższe stanowisko dotyczące zwolnienia podatkowego wyłącznie dla ugód sądowych potwierdza również Dyrektor Krajowej Administracji Skarbowej m.in. w interpretacji indywidualnej z dnia 11 lipca 2025 r., sygn. akt 0112-KDIL2-1.4011.552.2025.1.KF, w której wskazano, że: „Z powyższego przepisu wynika przede wszystkim, że kwota otrzymana przez podatnika tytułem odszkodowania powinna wynikać bezpośrednio z wyroku lub ugody sądowej. W analizowanej sytuacji Pracownik otrzymał odszkodowanie na podstawie ugody sporządzonej przed mediatorem, zatwierdzonej następnie przez sąd. Kwota odszkodowania została jednoznacznie wskazana w treści ugody. Zgodnie z art. 183 § 1 zd. 1 Kodeksu postępowania cywilnego, ugoda zawarta przed mediatorem, po zatwierdzeniu przez sąd, ma moc prawną ugody sądowej. W związku z tym nie budzi wątpliwości, że Pracownik otrzymał odszkodowanie na podstawie ugody mającej status ugody sądowej”.
Praktyczna wskazówka: Myśląc o zawarciu ugody przeanalizuj dwie kwestie: po pierwsze, zidentyfikuj charakter świadczeń – sprawdź, czy ugoda dotyczy odszkodowania, zadośćuczynienia, czy może spłaty należności handlowych. Tylko pierwsze dwie kategorie mogą być zwolnione z PIT; po drugie – zadbaj o zatwierdzenie ugody przez sąd – taka ugoda uzyskuje status ugody sądowej, co jest niezbędne do zastosowania zwolnienia podatkowego. Pamiętaj, że jedna ze stron musi złożyć wniosek do sądu o zatwierdzenie.
Kiedy jeszcze ugoda nie korzysta ze zwolnienia podatkowego?
Jak już wspomniano, nie każda ugoda zawarta przed mediatorem pozwala uniknąć opodatkowania otrzymanych świadczeń. Przepisy prawa podatkowego wyraźnie wskazują, że tylko niektóre świadczenia (np. odszkodowania lub zadośćuczynienia) uzyskane na podstawie ugody sądowej mogą być zwolnione z podatku dochodowego. Warto więc znać sytuacje, w których ugoda, nawet zatwierdzona przez sąd, nie daje prawa do zastosowania zwolnienia:
- Przedmiotem ugody nie są odszkodowania lub zadośćuczynienia, lecz np. spłaty, umorzenia należności czy inne świadczenia cywilnoprawne – takie korzyści mogą być opodatkowane jako przychód;
- Ugoda dotyczy działalności gospodarczej – jeśli świadczenie otrzymane z ugody (nawet zatwierdzonej przez sąd) jest związane z prowadzoną działalnością, nie można skorzystać ze zwolnienia podatkowego;
- Świadczenie dotyczy utraconych korzyści, a nie straty – np. utraconych zysków czy prowizji. W takich przypadkach również nie przysługuje zwolnienie.
Podatkowe skutki ugody zawartej przed mediatorem
Mediacja to skuteczny sposób na szybkie i stosunkowo tanie zakończenie sporu. Jednak decyzja o zawarciu ugody powinna być poprzedzona analizą skutków podatkowych. Ugody mediacyjne mogą korzystać ze zwolnienia podatkowego jedynie wtedy, gdy zostaną zatwierdzone przez sąd i dotyczą świadczeń wskazanych w ustawie PIT. Jak podsumowuje dr Adam Bojarski: “Skoro mediacja ma być ‘szybka, tania i prosta’, to te jej cechy muszą dotyczyć nie tylko sfery prawnej czy kosztowej, lecz także podatkowej” (Przegląd Prawa 2022/10). Na ten moment jednak, dopóki nie dojdzie do zmiany przepisów, podatnik powinien świadomie podchodzić do ugód pozasądowych i zawsze sprawdzać ich skutki z punktu widzenia przepisów o podatku dochodowym.
